Od despota vladika

Đorđe Branković (1461/62-1516) bio je sin slepog despota Stefana i despotice Angeline. Po smrti Zmaj Ognjenog Vuka 1485. godine, dolazi na teritoriju Srema gde uz određene posede, od ugarskog kralja dobija simbolično zvanje sremskog despota. Svetovnu vlast Đorđe je vršio sve do 1496. godine, kada se zamonašio i primio ime Maksim. Bio je prvi episkop obnovljene Sremske eparhije, vlaški i beogradski mitropolit. Podigao je i obnovio mnoge manastire na Fruškoj gori, a njegova najveća zadužbina jeste manastir Krušedol.

Đorđe Branković, potonji vladika Maksim, bio je najstariji sin slepog despota Stefana i despotice Angeline. Tačan datum i mesto njegovog rođenja nisu poznati, ali se orijentaciono može uzeti kao godina Đorđevog rođenja 1461/1462. Prološko žitije, kako Stefanovo tako i Angelinino, navodi Albaniju kao mesto Đorđevog rođenja. Sa druge strane, Prološko žitije Maksimovo navodi da je najstariji sin srpskog despota rođen u Italiji. Podatak da je Đorđe rođen u Italiji ipak je verodostojniji. Despot Stefan i despotica Angelina su po sklapanju braka krenuli u Italiju, u koju su stigli već u junu 1462. godine. Izvesno je dakle, da je Đorđe ipak rođen u Italiji, što potvrđuje i njegovo Prološko žitije. O detinjstvu potonjeg sremskog despota nemamo mnogo podataka. Znamo da je zajedno sa Stefanovom sestrom, groficom Katarinom Celjskom, porodica oko 1465. godine kupila od grofa Leonarda Goričkog Beograd u Furlaniji, u kom je živela do Stefanove smrti, odnosno prelaska u Srem. Po smrti slepog despota Stefana, oktobra 1476. godine, despotica Angelina se sa sinovima, Đorđem i Jovanom, uputila u Beč gde se zaklela na vernost caru Fridrihu III. U Beču su se 1485. godine susreli i sa ugarskim kraljem Matijom Korvinom, koji je, primivši vest o smrti despota Vuka Grgurevića Brankovića, ponudio despotsku titulu Đorđu. Prihvativši poziv ugarskog kralja Đorđe je, zajedno sa majkom i bratom Jovanom, krenuo na teritoriju Srema. Braća su od ugarskog kralja dobila izvesne teritorije u Sremu, sa centrom u Kupinovu, i simbolično zvanje sremskih despota. Đorđe je kao stariji, poneo ovo zvanje, premda je Matija Korvin braću Brankoviće tretirao sa jednakim poštovanjem.

Po smrti Matije Korvina 1490. godine, Ugarsku su zahvatili unutrašnji nemiri. Već u martu 1492. godine despot je morao da potpiše povelju kojom priznaje vlast novog ugarskog kralja Vladislava II Jagelonca. Sukobi velikaša na prostoru južne Ugarske nisu bili retka pojava. Tako se već 1491. godine despot Đorđe našao u sukobu sa hercegom Lovrom Iločkim. Ne možemo sa sigurnošću reći oko čega su se srpski despot i herceg zavadili, ali znamo da je sukob poprimio široke razmere i da su jedan drugom nanosili veliku štetu. Ovaj sukob, ujedno je bio i razlog zbog kog je despot odbio poziv kralja Vladislava II da krene u borbu protiv Turka. U decembru 1494. godine, despot je zajedno sa bratom Jovanom napao Mitrovicu, a zatim i Orahovicu, posed Iločkog u Slavoniji. Ove posede despoti su morali predati novom kraljevskom zapovedniku već u aprilu 1495. godine. Naredne godine, zvanje sremskog despota pripalo je Đorđevom bratu Jovanu, poslednjem Brankoviću. Despot Đorđe se, prema navodima, zamonašio.

Prema sačuvanim svedočanstvima znamo da se despot Đorđe zamonašio u hramu Svetog Apostola Luke u Kupinovu. O tome govore mlađi karlovački i zagrebački letopis. Ovaj podatak potvrđuje povelja od 3. novembra 1496. godine koju su sremski Brankovići izdali manastiru Esfigmenu. Na njoj su potpisani samo Angelina i Jovan Branković što ukazuje na činjenicu da je despot Đorđe već tada primio monaški čin.

Maksim je učestvovao u diplomatskoj misiji u Veneciji, gde je u ime svog brata Jovana, od Mlečana tražio pomoć radi borbe sa Turcima. Ova misija iz 1502. godine nije imala uspeha. Iste godine preminuo je i despot Jovan. Brankovići su tada ostali bez muških potomaka, pa je ugarski kralj despotsko zvanje ponovo ponudio Maksimu. Ovaj je to odbio, i po stupanju Ivaniša Berislavića na mesto sremskog despota, sa majkom Angelinom napustio Srem. Maksimovo i Angelinino napuštanje Srema, odrazilo se i na sliku despota Ivaniša i despotice Jelene, Jovanove udovice, u narodnoj tradiciji. Maksim je otišao u Vlašku, na dvor vojvode Radula koji ga je pozvao radi uređivanja rumunske crkve. Maksimu je poveren i položaj vlaškog mitropolita i na tom položaju je bio u periodu 1505-1509. godine. Po smrti vlaškog vojvode Radula 1509. godine, Maksim se zajedno sa majkom vratio na teritoriju Srema. Po povratku je obnovio Sremsku eparhiju i postao njen prvi episkop. Godine 1513. Maksim se pominje i kao beogradski mitropolit. Na ovom položaju nije se dugo zadržao.

Neophodno je spomenuti i ktitorsku delatnost vladike Maksima. Podizanje ili obnova gotovo svih manastira na Fruškoj gori i u Vojvodini vezuje se za sremske Brankoviće. Kao prva zadužbina vladike Maksima pominje se manastir Obeda na ostrvcetu u Obedskoj bari. Pored ovog, ktitorskoj delatnosti Maksimovoj pridodaju se još i manastiri Staro i Novo Hopovo, Fenek, i najznačajnija zadužbina sremskih Brankovića, manastir Krušedol.

Vladika Maksim je umro 18. januara 1516. godine. Poznato je da su mošti svetog Maksima, zajedno sa moštima njegovih roditelja i brata Jovana, bile izložene ispred oltara u Krušedolu sve do 1716. godine. Te godine su Turci, kako bi se osvetili za poraz u bici kod Varadina, spalili manastir Krušedol, a sa njim i mošti sremskih Brankovića.

Bibliografija:

  • Božanić Snežana, Srpski velikaši u političkim previranjima oko izbora Vladislava II za kralja Ugarske, Istraživanja, 24, 2013, 151-156.
  • Dinić Knežević Dušanka, Sremski Brankovići, Istraživanja, 4, 1975, 5-44.
  • Ivić Aleksa, Istorija Srba u Vojvodini, od najstarijih vremena do osnivanja potisko-pomoriške granice (1703), Novi Sad 1929.
  • Lemajić Nenad, Brankovići-despoti u Sremu, Sunčani sat, 8, 1998, 75-93.
  • Novaković Stojan, Zakonski spomenici srpskih država srednjeg veka, SKA – Državna štamparija Kraljevine Srbije, Beograd 1912.
  • Popović Dušan, Srbi u Vojvodini, I, Matica srpska, Novi Sad 1990.
  • Stojanović Ljubomir, Stari srpski rodoslovi i letopisi, SKA, Beograd-Sremski Karlovci 1927.
  • Spremić Momčilo, Srpski despoti u Sremu, in Srem kroz vekove- Slojevi kultura Fruške gore i Srema. (Beograd-Beočin: Vukova zadužbina), 2007, 45-73.
  • Tomin Svetlana, Vladika Maksim Branković, Platoneum, Novi Sad, 2007.
Preporučite:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *