Sultanija Mara Branković

Istorija srpskog srednjeg veka obogaćena je pričom o dvema srpskim sultanijama – Oliveri Lazarević i Mari Branković. Njihova sudbina je u nekim segmentima srodna, a njihov položaj na dvoru turskog sultana u mnogome je uticao na prilike u srpskoj Despotovini. U ovom radu, govorićemo o Mari Branković, kćeri despota Đurđa Brankovića i supruzi turskog sultana Murata II. Sultanija Mara smatra se jednom od najznačajnijih žena u istoriji srpskog srednjeg veka. Njena sudbina imala je uticaja na državne, društvene, kulturne i crkvene prilike onog vremena.

Mara Branković bila je kći despota Đurađa i Irine – Jerine – Kantakuzin. Tačan datum njenog rođenja nije moguće pouzdano utvrditi. Danas je, među istoričarima, najzastupljenije stanovište da je potonja sultanija rođena u periodu između 1417. i 1420. godine, najverovatnije 1418. godine. Datovanje Marinog rođenja ima veliki značaj, s obzirom da direktno utiče na datovanje sklapanja njenog braka sa sultanom Muratom II. Iz tog razloga se danas, kao najpouzdaniji podatak uzima, za godinu njenog rođenja, upravo 1418. Ni mesto Marinog rođenja nije pouzdano utvrđeno. Neki istoričari smatraju da je rođena na Kosovu, u oblasti kojom su vladali Brankovići. Drugi, kao mesto njenog rođenja precizno navode Vučitrn – dvor njene bake Mare i njenog oca Đurađa. Najveći problem istoričarima predstavlja ćutanje izvora. Mara se prvi put pojavljuje tek 1429. godine, na esfigmenskoj povelji njenog oca. Pomen Mare Branković sačuvan nam je i u epskoj pesmi Zidanje Deviča u kojoj se navodi da je kći despota Đurađa bolovala od teške bolesti. Tek po stupanju u brak sa turskim sultanom, Mara je zainteresovala izvore, pa su nam podaci o njoj nakon ovog perioda dostupniji. Pre toga, sa sigurnošću možemo govoriti o njenom poreklu, o kom svedoče stari srpski rodoslovi i letopisi. Mara je, kako je već rečeno bila kći despota Đurađa Brankovića (1427-1439; 1444-1456). Njena baka po ocu, bila je Mara, najstarija kći kneza Lazara i kneginje Milice, a njen deda – Vuk Branković, gospodar Kosova. Po majci je Mara bila povezana sa vizantijskom vladarskom porodicom Paleologa.

Sudbina Mare Branković, znatno se izmenila kada je 1427. godine njen otac Đurađ nasledio svog ujaka Stefana Lazarevića na mestu srpskog despota. Ubrzo po stupanju na vlast u Despotovini, Đurađ je bio suočen sa trzavicama između Ugarske i Turske. Turski sultan Murat II napao je Despotovinu, i osvojio gotovo trećinu njene teritorije. Sukobi sa turskim sultanom okončani su 1428. godine, a kao jedan od uslova za mir, bila je i udaja Đurađeve kćeri Mare za turskog sultana. Stojan Novaković o ovom potezu despota Đurađa zastupa stav po kom je despot računao na sve one koristi koje je Srbija dobila udajom Lazareve kćeri Olivere za turskog sultana. Mara je, dakle bila garant mira, kao i njena baba-tetka Olivera, i mogućnost za bolji položaj Despotovine. Brak između dvoje supružnika, ipak nije odmah sklopljen, a među razlozima se pojavljuju tvrdnje da je Mara tada imala oko deset godina, kao i da je srpski despot tražio vreme da prikupi potreban miraz. Kada su Turska i Ugarska 1432. godine okončale svoje primirje, despot Đurađ je požurio sa zvaničnim pregovorima oko svadbe. O udaji Mare Branković prvi je pisao Duka u svojoj Istoriji Vizantije pružajući detaljne podatke o samoj ceremoniji. Mara je odvedena u Jedrene 1435/36. godine. Do svadbe je zaista došlo, iako je turski izvori negiraju. Među srpskim istoričarima zastupljeno je stanovište da je negiranje ovog braka od strane turskih izvora, posledica njihove želje da ospore dalji značaj hrišćanske sultanije. Posle svadbe Mara je poslata u Brusu i tamo je provela period od 1436-1439. godine. O njenom životu, tokom ovog razdoblja, ne zna se mnogo. Postoje i različite indicije po pitanju njenog puta u Brusu. Mara zasigurno na turskom dvoru nije imala položaj kakav je pripadao njenoj baba-tetki Oliveri, supruzi sultana Bajazita. Veza Mare i sultana Murata II ni izdaleka nije ličila na odnos Olivere i Bajazita. Neki izvori među razlozima za takav odnos ističu i seksualne sklonosti sultana Murata II pominjući njegovu biseksualnu orijentaciju. Svakako, turski izvori o tome ćute. Mara je tri godine bila na dvoru u Brusi. U tom periodu zbližila se sa budućim turskim sultanom i osvajačem Carigrada – Mehmedom II. Među istoričarima je dugo vremena vladala zabluda da je sultanija Mara bila majka Mehmeda II. Ipak, na osnovu datovanja Marinog i Muratovog venčanja, danas je izveden zaključak da takve tvrdnje nemaju osnova. Njihov odnos je ipak, zaista bio veoma prisan. Sam Mehmed u nekim svojim svedočanstvima oslovljava Maru kao moja pomajka gospođa carica – Despina hatun.

Sultanija Mara se ponovo pojavljuje u izvorima 1439. godine, po povratku u Jedrene. Iste godine su Turci zauzeli Despotovinu, a despot Đurađ morao je napustiti Smederevo. Sada je Mara stupila na istorijsku pozornicu kao diplomata i posrednik u odnosima između Turske i Ugarske. Smatra se da je imala veliki uticaj na izmirenje 1444. godine i vraćanje njenog oca na vlast u Despotovini. Marin život ponovo se izmenio 1451. godine, po smrti njenog supruga, sultana Murata II. Prema turskim običajima, smena sultana značila je i promenu u haremu – žene su se udavale za turske velikaše, a novi sultan bi obrazovao sopstveni harem. Ovde je na scenu ponovo izbio odnos novog sultana Mehmeda II prema sultaniji Mari. Godine 1451. Mehmed je svoju maćehu bogato darovao – dodelio joj župe Toplicu i Dubočicu na jugoistoku Despotovine i vratio je u Srbiju. Do 1453. godine, Mara je živela na ovim teritorijama o čemu svedoče i ostaci Marine kule u Toplici. Izvori beleže da je odbila sklapanje braka sa poslednjim vizantijskim carem Konstantinom XI. Razlozi za to su brojni, a izvori ističu rodbinsku vezu i godine sultanove udovice. Nakon toga, Mara je otišla u Smederevo, gde je živela sve do smrti svoga oca 1456. godine. Po smrti despota Đurađa, Despotovina se suočila sa sukobom njegovih sinova – Grgura i Lazara. Mara je ovom prilikom podržala najstarijeg brata Grgura, a kako je prevagu u ovom sukobu odneo Lazar, sultanija se zajedno sa bratom i ujakom Tomom Kantakuzinom uputila u Tursku, tražeći utočište. Od Mehmeda II ponovo je dočekana sa poštovanjem, dobivši tom prilikom izvesne posede na severu današnje Grčke – između ostalih i Ježevo u kom je živela.

Život sultanije Mare Branković obogaćen je i njenim odnosom prema hrišćanstvu. Još 1453. godine izdejstvovala je prenos moštiju svetog apostola i jevanđeliste Luke u Smederevo. Prenos moštiju svetog Jovana Rilskog takođe se vezuje za sultaniju Maru. Despotova kći nastavila je tradiciju Brankovića i Nemanjića, pa je 1457. godine preuzela ktitorstvo nad Hilandarom i manastirom Svetog Pavla. Na ove manastire prenela je i stonski dohodak – tribut koji su Dubrovčani plaćali još od 1333. godine, kada im je car Dušan prodao Ston i Pelješac. Uticala je i na Patrijaršiju – pa je 1466. godine izdejstvovala izbor Dionisija I za patrijarha u Stambolu. Poznata nam je i njena darovateljska aktivnost – kao sultanija, imala je pristup hrišćanskim relikvijama koje su bila u turskom vlasništvu nakon pada Carigrada 1453. godine. Hrišćanskim manastirima darovala je ikone, bogate darove, imanja i druge relikvije, a manastiru Mileševa i komad Hristovog krsta.

Život sultanije Mare, žene koja je uticala na prilike svoga vremena, okončan je 1486/87. godine. Mesto na kome je sahranjena nije pouzdano utvrđeno – kao moguća destinacija njenog groba uzima se Ježevo: Bogorodičin manastir; Brusa ili Marina kula kod Kuršumlije.

Tekst napisala: Mirjana Varničić, istoričarka


Bibliografija:

  • Giljen Nikola, Dve srpske sultanije, Dereta 2016, 203-353.
  • Novaković Stojan, Carica Mara. Istorijske crte iz XV veka, Letopis Matice Srpske, knjiga 174, sveska 2, Matica Srpska, Novi Sad 1893, 1-35.
  • Popović St. Mihailo, Srpska princeza Mara Branković između Svete Zemlje, Vaseljenske Patrijaršije i Dubrovnika, Smederevski zbornik 5, Smederevo 2016, 55-71
  • Popović St. Mihailo, Hrišćanska sultanija Mara Branković i manastiri Svete Gore u: Deveta kazivanja o Svetoj Gori, Društvo prijatelja Svete Gore Atonske, Zadužbina Svetog manastira Hilandara 2016, 141-171.
  • Tomin Svetlana, Knjigoljubive žene srpskog srednjeg veka, Akademska knjiga, Novi Sad 2007, 109-129.
  • Ćuk Ruža, Carica Mara, Istorijski časopis, knjiga 25-26, Prosveta, Beograd 1979, 53-95.

Društvo za akademski razvoj je nevladina, neprofitna organizacija koja ima za cilj podsticanje aktivizma građana, razvoja volonterizma u Srbiji i reformi obrazovnog sistema. Od svog osnivanja, 2013. godine, DAR je pokrenuo kampanju Kultura na DAR sa ciljem da se očuva i promoviše kulturna baštine u našoj zemlji.

Preporučite:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *