Stefan i Dmitar Jakšić

Jakšići predstavljaju jednu od najznačajnijih srpskih porodica na tlu južne Ugarske u drugoj polovini XV veka. Braća Stefan i Dmitar Jakšić istakli su se u borbama na strani ugarskog kralja Matije Korvina, od kog su, kao nagradu za odanost, dobili određene posede. Značaj ove porodice ogleda se i u činjenici da je kćer vojvode Stefana, Jelena, postala srpska despotica, udavši se za poslednjeg Brankovića, despota Jovana.

Podaci o Jakšićima sežu od vremena srpske Despotovine, kada su kao plemićka porodica iz Jagodine uživali veliki ugled među srpskim narodom. Rodonačelnik ove porodice, Jakša Breščić, pominje se kao vojvoda despota Đurđa Brankovića (1427-1456), kog je despot 1452. godine uputio kao poslanika u Dubrovnik. Breščić se pominje i kao zapovednika jednog odreda od 1500 konjanika, poslatog od strane despota Đurđa kao pomoć Turcima pri opsadi Carigrada, 1453. godine. Po padu srpske Despotovine, nepunu deceniju kasnije, na prostoru Ugarske susrećemo braću Jakšiće, Stefana i Dimitra, potomke Jakše Breščića.

Braća Jakšić dolaze na teritoriju Ugarske u drugoj polovini 1464. godine. i naseljavaju se severno od Moriša. Boraveći u Ugarskoj, braća su od kralja Matije Korvina (1458-1490) dobila određene posede. Prvo su dobili vlastelinstvo u čanadskoj županiji sa gradom Nađlakom, u kom su stanovali. Nedugo po dolasku u Ugarsku, 1467. godine, kralj Matija im je poveljom od 2. novembra izdatom u Šegešvaru dodelio i posede u Erdelju. Godine 1472. vlastelinstvo Jakšića se uvećava posedima u čanadskoj županiji. Jakšićima je pripao i grad Korođ u Slavoniji a zatim su njihovom imanju pridodati i posedi u aradskoj županiji u dva navrata, 1480. i 1486. godine.

Na posede koji su se našli u njihovom vlasništvu, Stefan i Dmitar su prevashodno naseljavali srpske seljake što je za posledicu imalo to da su Srbi polovinom XVI veka ovde predstavljali većinsko stanovništvo. Jakšići su tako postali najmoćnija porodica u Banatu, odani ugarskim kralju za kog su obavljali vojnu službu, te na taj način uvećavali svoje imanje. Obavljajući vojnu službu za ugarskog kralja Stefan i Dmitar su učestvovali u odbrani ugarske granice 1470-71. godine, zatim u opsadi Šapca 1475-76; ratu protiv Ali-bega u Banatu 1476; bici na Hladnom polju naredne godine; pohodu na Srbiju 1481. i bici na Uni 1483. godine. Učestvovali su i u sukobu Matije Korvina i češkog kralja Đorđa Pođebrada (1458-1471), kao i u sukobu Matije Korvina sa Poljacima i Česima (septembar – decembar 1474) u kom je Dmitar bio zapovednik barjaktara.

U okviru sukoba Ugarske i Turske braća su učestvovala i u bici kod Požežne u leto 1476. godine. Već naredne, 1477. godine Matija Korvin ušao je u sukob sa carem Fridrihom III Habzburškim, u kom su uz ugarskog kralja bili najugledniji plemići i velikaši, među kojima i Stefan i Dmitar Jakšić. O junaštvu Dmitra Jakšića prilikom opsade Beča pisao je njegov savremenik Đorđe Sremac u svojoj Poslanici o propasti ugarskog kraljevstva. Sremac beleži da je Matija Korvin po sklapanju primirja sa Turcima krenuo na Beč, te da je Ugrima pretila opasnost od jednog nemačkog viteza.

Kako bi odneo pobedu, kralj je doneo odluku da bogato nagradi onoga ko uspe da ga porazi. Prema Sremčevim rečima, na ovaj poziv kralja odazvao se Dmitar Jakšić obrativši se svojim vojnicima: Istinski svedoci, vojnici moji, deder samo da uzmemo mač u desnicu; odmah ćete videti moju divnu vojničku veštinu, samo se borite junačkim srcem sa svojom četom. Sremac beleži i da kralj ipak nije bio zadovoljan, s obzirom da je vitez ubijen, te da mu je Dmitar na to odgovorio: Dobro pazi na se, kralju. Ako hoćeš da ratujemo, ratujmo: a ako nećeš, pusti do đavola! Ovaj Sremčev navod ipak moramo primiti obazrivo s obzirom da ne možemo sa sigurnošću tvrditi da li su ovo zaista bile reči Dmitra Jakšića, ili je auotor na ovaj način samo želeo da istakne junaštvo svog savremenika.

Ne ulazeći dalje u analizu ovog Sremčevog navoda, moram reći ono što je sa sigurnošću tačno: Zbog uspeha u ovom sukobu, Dmitar je od kralja dobio tvrđavu Korođ, a zatim je na predlog velikaša poslat u Erdelj kako bi se zajedno sa Pavlom Kinjižijem suprotstavio Ali-begu. Kralj Matija je tokom oktobra 1486. godine poslao Dmitra Bajazitu II radi pregovora. Na povratku, Dmitar je ubijen 6. novembra 1486. na Jezavskom mostu u blizini Smedereva od strane Gazi Mustafe. Stefan Jakšić je nadživeo brata, umro je u Beču prilikom posete kralju Matiji, 5. januara 1489. godine.


Bibliografija:

  • Božanić Snežana, Kisić-Božić Milica, O prvoj generaciji Jakšića na tlu južne Ugarske- Stefanu i Dmitru u delu Rerum Ungaricarum Dekades,GFF u Novom Sadu, 41, 2017, 119-132.
  • Ivić Aleksa, Istorija Srba u Vojvodini, od najstarijih vremena do osnivanja potisko-pomoriške granice (1703), Novi Sad 1929.
  • Lemajić Nenad, Srpska elita na prelomu epoha, Sremska Mitrovica, Istočno Sarajevo 2006.
  • Mihajlović Konstantin, Janjičarove uspomene, Prosveta, Srpska književna zadruga, Beograd 1986, 117-118.
  • Popović Dušan, Srbi u Vojvodini, I, Novi Sad 1990.
  • Sremac Đorđe, Poslanica o propasti ugarskog kraljevstva, Beograd 1987, 15.
  • Stanojević Stanoje, Nešto o Jakšićima, Nova iskra, 3, 1901, 164-165.
Preporučite:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *