Dvor u srednjovjekovnoj Srbiji

Na sam pomen srednjeg vijeka običan čovjek pomisli na vitezove, kamene dvorce i raskošne kraljevske zabave. Da li je tako bilo i u srednjovjekovnoj Srbiji? Sigurno da jeste.

Mala Srbija, nastala od kneževine Raške, vremenom se uzdigla i postala najjača sila na Balkanu koja je prijetila i pretendovala da sruši vaseljensko, sveto Romejsko carstvo. Sa rastom ugleda i moći, razvijao se i stil dvorskog života srpskih vladara. Od jednostavnih županskih kuća do raskošnih kraljevskih odaja prošlo je manje od vijeka. To je ujedno i pokazatelj velikog napretka Srbije kako u političkom, tako i u ekonomskom i kulturnom smislu.

Nekih značajnijih podataka o rezidencijama prvih srpskih vladara nema. Opisi njihovih odaja su zaista rijetki. Nemamo podataka ni kako je izgledao dom Stefana Nemanje, a ne vladara koji su mu prethodili. Nažalost, nijedan vladarski dvor iz srednjeg vijeka nije sačuvan do današnjih dana.

Za Nemanju znamo da je stolovao u Rasu, o čijoj tačnoj lokaciji se i danas lome koplja. U okolini Novog Pazara ima nekoliko lokaliteta za koje se sumnja da se tu nalazio Ras. Jedna od njih je gradina iznad Sebečevske rijeke gdje su pronađeni ostaci bedema, stambenih zgrada, cisterni i žitnih jama. Ovdje su pronađeni i ostaci kovnice novca iz vremena kralja Radoslava. Ovo utvrđenje je vjerovatno uništeno oko 1242. godine prilikom najezde Mongola koji su ovim krajem prošli vraćajući se sa Primorja.

Pored ovog lokaliteta, postoji i jedno u blizini crkve Svetog Petra, gradina Postenje. Jedan od razloga što se i ovo uzima kao moguća lokacija Rasa je taj što su srpski vladari pored crkve Svetog Petra održavali državne sabore. Moguće je da je neka vrsta rezidencije postojala i u Deževu, pošto se zna da je tu održan sabor na kome je Dragutin predao presto Milutinu 1282.

Jedno je sigurno, a to je da su dvorovi prvih srpskih vladara bili izuzetno skromni. Građeni od su od drveta i kamena, skromno opremljeni. Ostalo je sačuvano u izvorima kako su vizantijski poslanici primljeni sa čuđenjem kod kralja Uroša Velikog. Srpskom kralju je bila nepoznata i pretjerana vizantijska raskoš. Kao odgovor na njihov sjaj i bogatstvo, pokazao im je svoju snahu, ženu njegovog sina Dragutina, a ugarsku princezu Katalinu kako sjedi u jednom uglu odaje i prede, skromno odjevena. Ovdje je moguće da ima i romejske zluradosti i nastojanja da ponize srpskog vladara, ali patrijahalni način života i jednostavnost su sigurno bili prisutni.

Dvor nije objedinjen u jednoj građevini. Pored centralne građevine, u kojoj su bile vladareve odaje i vjerovatno svečana dvorana u kojoj su primana poslanstva i održavane sjednice državnih savjeta i raskošne gozbe, tu su bile i zgrade za smještaj dvorjana, brojne posluge ali i uglednih gostiju. Uz to su išle i staje, ambari, radionice, itd. Obično je uz vladarev dvor bila i kuća namjenjena za arhiepiskopa, bez koga se nisu održavali sabori.

Vladarski dvorovi su bili rasuti širom države. Bilo ih je u Primorju (Kotor i Bar), u Skadru je bio dvor mladog kralja, u Trebinju je bio dvor kraljice Jelene čija tačna lokacija nije poznata. Kraljica Jelena je imala i svoju rezidenciju u Ibarskom Kolašinu, u mjestu Brnjaci, gdje je i umrla. Vjerovatno je u sklopu te kraljičine rezidencije radila i njena djevojačka škola, prva takvog tipa u Evropi onog vremena. Kralj Dragutin je nakon silaska sa vlasti boravio u Debrcu na Savi.

Preporod srpske države kreće od kralja Milutina koji je dovodi u rang značajnih evropskih država toga doba. Njegove vojne akcije i širenje ka Vizantiji su bile moguće zahvaljujući prihodima od brojnih srpskih rudnika. U Milutinovo doba je poznat kompleks vladarskih palata na Kosovu i Metohiji. Južno od Prištine, blizu Uroševca se nalazio kompleks od četiri dvora. To su Nerodimlja, Svrčin, Pauni i Štimlje. Ove vladarske rezidencije su se nalazile na malom prostoru, udaljene međusobno po desetak kilometara. Od vremena kralja Milutina, ovo su najčešća prebivališta srpskih vladara dinastije Nemanjić.

Nerodimlje, Pauni i Štimlje su se nalazili na obalama nekadašnjeg Svrčinskog jezera, koje je u međuvremenu presušilo, dok se Svrčin nalazio na ostrvu na jezeru. Šireći srpsku državu i želeći da pokaže susjedima da to nije siromašna kraljevina u balkanskim gudurama, Milutin je usvojio vizantijski dvorski protokol. Razlika između dvora njegovog oca, kralja Uroša, i njegovog dvora primjetna je u opisu koji daje Teodor Metohit koji kaže da je čitav dvor bio ukrašen svilenim i zlatom vezenim tkaninama, da je kraljeva pratnja bila bogato odjevena i ukrašena i da sve podsjeća na dvor u Konstantinopolju. Između ove dvije posjete vizantijske delegacije srpskom dvoru nije prošlo više od trideset godina, a razlike su bile ekstremne.

Pored ovih rezidencija, Milutin je boravio i u Skoplju, koje zapadni putopisci u 14. vijeku nazivaju prestonim gradom. U Nerodimlji će Milutin i umrijeti, njegov nasljednik kralj Dečanski će pretežno tu boraviti, dok će se početak Dušanove vladavine vezati za Svrčin, gdje će ga pobunjena vlastela proglasiti za kralja 1331. godine.

Dušan će Srbiju dovesti do neslućenih visina. Obale njegove države su zapljuskivala tri mora, postao je najmoćniji vladar na Balkanu i konačno, 1345. u Seru se proglasio za cara, a krunisanje je izvršeno 1346. u Skoplju. Sa carskim zvanjem je išla i carska rezidencija, kojoj opet nije utvrđena tačna lokacija. Jedna od pretpostavki kaže da je Dušan svoju carsku rezidenciju smjestio pored Prizrena, što nije nemoguće jer se u blizini nalazila njegova zadužbina Sveti Arhangeli. Takođe, u narodnom predanju je ostalo sjećanje na ,,carski grad Prizren“. Pored ove moguće rezidencije, zasigurno je postojala i još jedna u Skoplju. Sve ove rezidencije je koristio i Dušanov nasljednik, car Uroš Nejaki. On je kao i njegov pradjed, kralj Milutin, umro u Nerodimlju.

Nesrećni posljednji Nemanjić je dočekao da vidi kako njegove velmože stvaraju svoje dvorove i ponašaju se kao samostalni vladari. U to vrijeme Brankovići se učvršćuju u Prištini, Balšići u Ulcinju, Vukašin Mrnjavčić je stolovao u Prilepu, njegov brat despot Uglješa u Seru, Nikola Altomanović u Užicu.

Najmoćniji srpski oblasni gospodar nakon smrti cara Uroša 1371. godine, knez Lazar Hrebeljanović neće se vezati za svoju baštinu grad Prilepac kod Novog Brda već će podići novi grad, Kruševac na obalama Zapadne Morave. On je ustvari i prvi od srpskih vladara koji svoj dvor smješta u okvire utvrđenja, što je u neku ruku i logično uzimajući u obzir stalne sukobe među vlastelom, ali i česte upade Turaka.

Njegov nasljednik Stefan Lazarević će u ovom gradu stolovati do 1405. kada prestonicu smješta u Beograd koji je dobio od ugarskog kralja Žigmunda Luksemburškog. On je još ranije, 1402. od vizantijskog cara Jovana VII Paleologa dobio titulu despota. Tu je prema riječima Konstantina Filosofa podigao ,,carsku palatu“ u kojoj je boravio. Beograd tada postaje politički, crkveni, kulturni i ekonomski centar Despotovine. Nažalost to neće ostati zadugo jer je Beograd morao biti vraćen Ugarskoj 1427. nakon smrti despota Stefana.

Novi srpski despot Đurđe Branković, koji je bio Stefanov sestrić i sin Vuka Brankovića, počeo je sa izgradnjom nove prestonice na ušću Jezave u Dunav. Novi grad, nazvan Smederevo, bio je sagrađen po uzoru na Konstantinopolj. Imao je trouglastu osnovu, sastojao se od Malog i Velikog grada. Smatrao se najvećom i najsavremenijom tvrđavom u trenutku izgradnje. Unutar Malog grada se nalazila Đurđeva rezidencija, od koje su ostala samo četiri dvodjelna prozora okrenuta ka Dunavu. Pretpostavlja se da su to prozori velike prestone dvorane, koja se često pominje kod Đurđevih savremenika. Ova srpska rezidencija je imala tu sudbinu da bude posljednja rezidencija srpskih vladara prije pada pod Turke 1459. godine.

Do danas nije sačuvana nijedna vladarska rezidencija iz srednjeg vijeka. Jedan od razloga je taj što su pretežno pravljene od drveta i kamena. Drvo je stradalo u brojnim poharama, a kamen je raznijet za različite građevine koje su kasnije pravljene, a takođe je vrlo moguće da su one prepuštene zubu vremena i prosto same od sebe propale u vremenu kada je srpski narod živio pod vlašću tuđih dinastija.

Bibliografija:

  • Blagojević Miloš, Srbija u doba Nemanjića – od kneževine do carstva: 1168-1371, Beograd 1989.
  • Deroko Aleksandar, Srednjovekovni gradovi u Srbiji, Crnoj Gori i Makedoniji, Beograd 1950.
  • Istorija srpskog naroda II, Beograd 1982.
  • Jelena, velika kraljica: 1314 – sedam vekova od smrti kraljice Jelene, katalog izložbe, Kraljevo 2014.
  • Leksikon srpskog srednjeg veka, priredili Sima Ćirković i Rade Mihaljčić, Beograd 1999.
  • Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije VI, Beograd 1986.
  • Filosof Konstantin, Žitije Stefana Lazarevića despota srpskog, Beograd 2009.
Preporučite:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *