Crkva Svetog Ante Padovanskog u Beogradu

Uoči današnjeg najvećeg praznika u rimokatoličkoj veroispovesti, posvećujemo ovaj članak crkvi koja se nalazi u beogradskoj opštini Zvezdara, na tačnoj lokaciji između ulica Bregalnička i Pop Stojanove u blizini Crvenog krsta. Izuzetno neobičnog i interesantnog izgleda, predmet je pažnje kako slučajnih prolaznika, tako ipoznavaoca arhitekture i umetnosti. Ova crkva spada u spomenike kulture od 2010. godine jer predstavlja jedinstveno delo posebnih i retkih arhitektonskih vrednosti i jedno od najznačajnih dela poznatog slovenačkog arhitekte, Jože Plečnika(1872–1957).

Kao što se iz samog naziva crkve može videti, posvećena je Svetom Anti Padovanskom, jednom od najcenjenijih svetitelja u rimokatoličkoj veroispovesti koji je sledbednik Svetog Franje Asiškog (1181-1226) koji je osnivač katoličkog reda franjevaca (Franjevački red ili Red male braće). Na našim prostorima franjevci se spominju još u 15. veku kada su u Beogradu imali svoj samostan na ušću Save u Dunav, ispod Kalemegdana. Srpski kralj Dragutin Stefan Nemanjić (1276-1278), sin Stefana Uroša I Nemanjića (1243-1276), bio je oženjen ćerkom hrvatsko-ugarskog kralja Stjepana Arpadovića i smatra se da je iz poštovanja njenog porekla bio naklonjen rimokatoličkoj veroispovesti, zbog čega je izdejstvovao da papa Nikola IV pošalje misionare na teritoriju kojom je vladao u to vreme – na sever današnje Srbije sa Mačvom i Beogradom. Od samog dolaska pristalica ovog reda na naše prostore, u više navrata su izgrađivani samostani i crkve koje su predstavljali filozofsko-teološke škole, ali su oni u poznatim mnogobrojnim srpsko-turskim ratovima bili spaljivani, uništavani i menjana im je namena. Prilikom istraživanja, pronađeni su podaci da je jedan samostan 1521. godine uništen od strane Turaka, a drugi dva veka kasnije. Nakon toga, 1727. godine sagrađeni su crkva i samostan pod zaštitom Svetog Ivana Kapistrana, koja je zbog turske opsade 18. septembra 1739. morala biti napuštena, kada su sledbednici ovog reda prešli u Zemun. Jedna od ključnih godina za ovaj verski red jeste 1918, kada se nastankom Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca drastično uvećava broj katolika u Srbiji. Na čelu obnovljene Beogradske nadbiskupije bio je nadbiskup fra Rafael Rodić koji je 1926. godine na sednici Uprave Provincije predložio da se napravi samostan u Beogradu, što je jednoglasno usvojeno i već 3. avgusta 1926. godine počinje njegova gradnja po nacrtima Plečnika, kojeg je predložio tadašnjem župniku lično, poznati vajar Ivan Meštrović (1883-1962). Nakon par meseci on je bio dovršen i useljen, a pored njega izgrađena privremena kapela koja je posvećena Svetom Anti Padovanskom. Ona je osveštana 8. decembra 1926. godine od strane papskog nuncija u Beogradu, što istovremeno predstavlja datum koji se uzima za osnivanje župe Svetog Ante. Nakon Plečnikove smrti 1957. godine, njegov učenik arhitekta Janez Valentinčič (1904-1994) preuzima dalju nadležnost za njenu gradnju.

Crkva Svetoga Ante Padovanskog predstavlja originalno autorsko delo koje prevazilazi okvire srednjoevropske sakralne arhitekture i izdvaja se po tipu centralne građevine među ostalim crkvama ovog reda, kao što su Crkva Svetog Duha u Beču, Vaznesenja Gospodnjeg u Bogojini u Sloveniji, Svetog Franje u Ljubljani i Presvetog Srca Isusovog u Pragu. Plečnikova zamisao je bio povratak izvoru hrišćanstva i drevnih uzora, i primena univerzalnog hrišćanskog koncepta uz estetski efekat modernosti koji poštuje jednostavnost franjevačkog reda. Osnovni oblik crkve predstavlja starohrišćanska rotonda po uzoru na Crkvu Svetog Groba cara Konstantina u Jerusalimu. Crkva je sa spoljne strane obložena crvenom ciglom, dok su armirani stubovi od betona, venci i šabrani korišćeni sa unutrašnje strane, što pokazuje još jednu jedinstvenost i naprednost arhitekte. Toranj, koji je blago nakrivljen, predstavlja još jednu neobičnosti po kojoj je crkva poznata, dograđen je 1962. godine. Crkva je visoka 25 metara, dok je toranj, odnosno zvonik visok 52 metra. Identični materijal korišćen je prilikom izgradnje tornja, a veliki broj prozora koji su planski postavljeni daju poseban izgled tornju, naročito u noćnim uslovima. Poslednji sprat je ostavljen otvoren, i oslanja se na cigle i tanke stubiće. Na samom vrhu je postavljen 3,7 metara visok krst, izrađen od belog čelika dok se u prizemlju nalaze sakristije, odnosno sobe u kojima se sveštena lica oblače za službu i u kojoj se čuvaju odežde, crkveno posuđe i riznica. Predivan pogleda na ceo grad pruža se sa vrha tornja što oduševljava sve posetioce i daje mu poseban značaj. Inače, važno je napomenuti da je toranj zatvorenog karaktera i da su posete dozvoljene samo u vreme organizacije kulturne manifestacije „Noć muzeja“ iz bezbednosnih razloga.

Sam plan crkve urađen je na taj način da ona predstavlja ikonografski samog zaštitnika crkve Svetog Antu koji drži u rukama dete Isusa Hrista. Sa građevinskog gledišta, crkva je kružna građevina koja sa obe strane centralne ose ima po tri velike niše u koje su smešeni bočni oltari, ispovedaonice i kapela. Centralni deo ima po tri vazdušno raspoređene polukupole, kako sa severne, tako i sa južne strane, za sporedne oltare i ispovedaonice. Gornji deo čine dve galerije u koje su smeštene orgulje i deo za pevački hor sa dve sporedne prostorije, kao i galerija do svetilišta. Treća galerija se nalazi oko cele lađe crkve sa ukupno 22 prozora sa obe strane. Kripta je još jedna od karakteristika ove crkve i nalazi se ispod apside, kao i ravna tavanica napravljena od drvenih greda. Jože Plečnik je svoju umetničku virtuoznost pokazao detaljima koji su izrađeni na gornjim, najvišim delovima stubova, na ivicama prozora, svećnjaka, lustera i oltara koji se odlikuje originalnošću motiva iz starohrišćanske umetnosti.

Unutrašnost crkve Svetog Ante Padovanskog se najlakše može objasniti kroz nekoliko različitih celina. Centralni deo čini glavni oltar izrađen od crnog mermera, mestimično prošaran belim prugama, kod kojeg vodoravni smer naglašavaju stepenice i osnovni prostor oko oltara, dok je za drugi dominantni pravac karakteristična evharistijska kućica na više nivoa. Jedinstveni tabernakul nalazi se na dnu kućice, a iznad nje kula u kojoj se nalazi prostor za izlaganje Presvetih Sakramenta i kipa Isusa Hrista (u vreme uskršnjih praznika) iznad kojeg se nalazi nadogradnja u obliku krova piramide. Tokom vremena ispred oltarskih stepenica postavljen je drugi oltar, i iznad ovog prostora nalazi se betonska greda na kojoj je postavljeno veliko Raspeće, u spomen Isusove smrti.

Već pomenuta bronzana skulputra Svetog Ante Padovanskog sa detetom Isusa u ruci, visine 2,75 metara postavljen je na zidu iznad oltara, dok se na zidu iza skulpture nalazi velika mandorla, vrsta aureole koja oblikom badema ističe njegov lik. Sa severne strane prve polukupole do svetilišta, 1935. godine na visokom postamentu postavljen je kip serafskog Srca Isusa Hrista, veličanstvena skulptura koju je izradio prema ideji Plečnika slovenski vajar Božo Pengov (1910-1985). Prekoputa njega, nalazi se mramorni oltar Blagovesti koji krasi pozlaćena skulptura Device Marije napravljena od ruke istog vajara. Ona je izuzetno specifična zbog oblika lika i obrade određenih elemenata, kao i medaljona koji nosi na grudima. U središnjim polukupolama nalaze se dva nedovršena oltara – oltar Svetog Josipa na severnoj i oltar Svetog Franje na južnoj strani. Na toj strani se nalazi i slika Svetog Franje koja je poklon poznatog beogradskog slikara Slobodana Smiljanića. Severna polukupola pri dnu crkve nije dovršena i namenjena je muci Isusa Hrista sa postojama Križnog puta u kojoj se  trenutno nalaze reljefi Križnog puta u drvetu oraha, koje je napravio mađarski umetnik Ferenc Brenc. Sa južne strane nalaze se dve ispovedaonice koje su napravljene u radionici stolara Franca Koncilije iz Slovenije.

Od skulptura koje krase crkvu važno je napomenuti mali drveni kip Svetog Ante visine 133 centimetara, izrađen od strane slovenačkog vajara Pengova, koji je postavljen 1935. godine, čija je glavna namena za nošenje u okviru crkvenih svečanosti. Pozlaćene su glava, ruke i noge skulpture, franjevački pas i krunica na liku same skulpture, kao i isti delovi tela deteta Isusa. Zanimljivo je da su Isusove ruke okrenute prema onome koji posmatra, odnosno u ovom slučaju narodu, što simbolizuje da za njega živi i radi. Novi elementi koji odstupaju od početnih planova jesu dva velika lustera u crkvenom brodu, obezbeđenje delimičnog grejanja klupa putem cevi i otvora za ispuštanje toplog vazduha na pregradnim zidovima između polukupola. Kao što je već rečeno, crkva nije završena u potpunosti u odnosu na prvobitnu zamisao i ideju njenog arhitekte, i neophodna je znatna količina finansijskih sredstava za dovršavanje svih njenih radova. Iako se redovno održava, potrebno je uložiti određena novčana sredstva u povećanje bezbednosti pristupa i korišćenja tornja i obnavljanje određene opreme i delova, da bi se sačuvala jedinstvenost, kvalitet i monumentalnost ove crkve.

Bibliografija:

  • Krečič Petar, Crkva Svetog Antuna Padovanskog u Beogradu – Ocena i zaštita spomenika i smernice za obnovu, Nasleđe, VI, Beograd 2005.
  • Krečič Petar, Plečnik: The Complete Works, AD, London, 1993.
  • Deroko Aleksandar, Prvi monumentalni hram Beograda, Srpski književni glasnik, 1932.
  • Jovanović M. Zoran, Istorija franjevačkog reda u Beogradu i župe Svetog Ante Padovanskog, Beogradska nadbiskupija, Beograd, 2014.
  • Mušić Marjan, Plečnik i Beograd, Zbornik za likovne umetnosti Matice Srpske 6, Novi Sad, 1970.
  • Katalog nepokretnih kulturnih dobara na području grada Beograda, Službeni glasnik Republike Srbije, broj 29/2010.
Preporučite:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *