Beograd 1660. godine

Evlija Čelebija je čuveni turski putopisac iz XVII vijeka. Njegovi putopisi su dragocjen izvor za poznavanje prilika u Osmanskom carstvu, posebno za istoriju Balkana, jer je više puta obilazio te krajeve, tada još uvijek, moćne carevine. Evlija Čelebija je rođen u Carigradu 1611. godine u uglednoj porodici porijeklom iz Anadolije. Zahvaljujući svojim porodičnim vezama bio je blizak brojnim osmanskim velikodostojnicima. Bio je izuzetno obrazovan pa je zbog toga dobio i mjesto na dvoru sultana Murata IV. Svoje prvo putovanje započeo je 1630. godine i od tada kreću njegovi pohodi u različite krajeve Osmanskog carstva. Od 1640. godine pa skoro do kraja svog života putuje u pratnji nekog od svojih uglednih rođaka i prijatelja. Čelebija je u Beograd prvi put došao 1660. godine, u maju mjesecu i zadržao se skoro mjesec dana. Tada je i nastao ovaj opis grada. Posljednji događaj koji je Evlija Čelebija zabilježio potiče iz 1682. godine pa je vrlo vjerovatno da nije mnogo nakon toga poživio. Nažalost, nema tačnih podataka o njegovoj smrti i mjestu sahrane, iako je bio jedan od najvećih turskih hroničara i putopisaca.

Opis Beograda

Evlija Čelebija je prvi put boravio u Beogradu u maju 1660. godine Kao i u većini slučajeva opis počinje kratkom istorijom grada. Zanimljivo je da izgradnju pripisuje kralju Despotu koga priređivač Hazim Šabanović poistovjećuje sa kraljem Vukašinom. Ovo je nemoguće, jer znamo da kralj Vukašin nikada u svojoj vlasti nije imao ove krajeve i da su kralj Dragutin i despot Stefan Lazarević jedini naši srednjovjekovni vladari koji su držali Beograd. Nailazimo na još jednu istorijsku nelogičnost. Čelebija pripisuje osvajanje Bosne i srpskih zemalja Ahmed-paši Hercegoviću, najmlađem sinu hercega Stefana Vukčića Kosače, ali nama je poznato da je u ime Mehmeda Osvajača ove krajeve osvojio jedan drugi poturčenjak, Mahmud-paša Anđelović. Takođe, Ahmed-paša se pod ovim imenom javlja tek 1474. godine, što znači jedanaest godina nakon pada Bosne.

Naš putopisac dalje nastavlja sa nabrajanjem pokušaja sultana Mehmeda II Osvajača, Bajazita II, Selima I i konačnog uspjeha 1521. godine u vrijeme vladavine Sulejmana Veličanstvenog. Sulejmanov pohod je opisan detaljno, od početka opsade do zauzimanja grada. Nakon kratkog pregleda istorije grada, Evlija Čelebija se okreće opisu samog grada. On kaže da njegovo ime na srpskom znači izgrađen i krasan grad i da pored njega u Rumeliji (Rumelija je evropski dio Osmanskog carstva) postoje još tri Beograda – u Albaniji, Erdelju i Mađarskoj. Ovaj naš Beograd je smješten na jednom rtu, na ušću Save u Dunav. Beogradska tvrđava je prema riječima Čelebije veličanstvena, sa devet redova bedema i visokom citadelom. Zatim nailazimo na tipično tursko pretjerivanje kad Evlija Čelebija navodi 160 kula i 5.060 grudobrana. Sam grad se sastojao iz Donjeg i Gornjeg grada.

Donji grad je, po navodu Čelebije, sagradio kralj Silagoš (Mihailo Silađi, ujak ugarskog kralja Matije Korvina. Čelebija ga greškom naziva kraljem). Postojali su četvorostruki bedemi sa četiri kapije: Baruthanom, kapijom Velikog pristaništa, kapijom Malog pristaništa i Malom tajnom kapijom. Četverostruki bedemi su bili povezani sa po jednom kapijom. U Donjem gradu bilo je 400 kuća, pet džamija, hamam, radionica oružja, barutana i kovnica novca. Van grada je bilo pristanište koje je moglo da primi 50 lađa i carinarnica. Iznad Donjeg grada je Gornji grad sa četiri kapije. Iznad istočne kapije nalazila se sahat kula čije se zvono čulo na dan hoda od grada. Postojale su još Tajna kapija, Mala demir kapija i Mala kapija sa stepenicama. U Gornjem gradu je bilo 200 kuća i velika džamija, zadužbina Sulejmana Veličanstvenog. Ovu džamiju Čelebija uvrštava među djela Mimara Sinana, najpoznatijeg turskog neimara, mada je to diskutabilno.

U sklopu Gornjeg grada se nalazi citadela Narin u čijem se opkopu nalazila česma Mehmed-paše Sokolovića. Citadela je jako dobro utvrđena, kako kazuje Evlija Čelebija. Nju naseljava gradska posada na čelu sa dizdar-agom. Citadela je bila izgrađena od kamena u obliku četvorougla u zapadnom dijelu Gornjeg grada. Imala je dvostruke bedeme, a unutar nje se nalazila tekija, žitnica i cisterna za vodu. U njoj su boravili dizdar-aga, imam i mujezin. Čelebija posebno izdvaja dizdar-aginu divanhanu čija je fasada bila ukrašena skupocjenim i raznovrsnim oružjem. Po njemu, takvo nešto se moglo vidjeti samo u Bagdadu. Ispred kapije citadele, preko opkopa bio je postavnjen drveni most koji se podizao na čekrk. Putopisac posebno ističe beogradske opkope i bedeme tvrdeći da takvih nema u cijelom Osmanskom carstvu.

Citadela Narin je bila utvrđena sa pet jakih, olovom pokrivenih kula: kula Nebojša, Crvena kula, Krvava kula koja služi kao tamnica, Zindan i Šahin-kula. Pominje se i bunar dubok 50 lakata, povezan sa Savom. U opisu ponora koji je služio kao tamnica, opet imamo karakteristično istočnjačko pretjerivanje, jer Čelebija kaže da je moglo tu da stane 3.000 ljudi. Nakon opisivanja još nekih kula i kioska u Gornjem gradu i stanja bedem u Donjem gradu, Evlija Čelebija opisuje kako je izgledala opsada Sulejamana Veličanstvenog i kako je on zauzeo grad praveći pontonske mostove i uz podršku artiljerije. Čelebija opet pravi grešku kada kaže da je Sulejman osvojio Beograd od srpskog kralja, pošto je Beograd nakon smrti despota Stefana Lazarevića vraćen Ugarskoj, a i sama srpska despotovina je pala pod Turke 1459. godine.

Poseban dio je posvetio osmanskom vojnom, sudskom i upravnom aparatu koji je boravio u Beogradu. Dizdar-aga je komandovao tobdžijama, džebedžijama, gradskom posadom i odredima azapa. Kapetan Dunava je bio vojni funkcioner koji je komandovao brodovima na Dunavu i Savi od Vidina do Budima. Povjerenik carskog skladišta je kontrolisao svo blago i tovare u skladištima na obali Save. Carinski povjerenik je bio zadužen za sakupljanje i predaju prihoda od carine. Tržni nadzornik je kontrolisao zanatlije, a baždar je naplaćivao baždarinu (baždarina je taksa koja se plaćala na pijacama za uslugu mjerenja) i predavao prihod državi. Alajbeg je bio zapovjednik posjednika zijameta i timara, dok je ceribaša komandovao džebelijama, čeraherima i minerima. Mula je sastavljao muhtesib koji je mijenjao mulu u suđenju pri sporovima zanatlija. Postojala su i trojica šerijatskih sudija, kao i predstavnik šerifa koji je bio od Muhamedovog roda. Beograd je imao svog muftiju, ali je mula imao veći uticaj i položaj u gradu. Izdvaja se slučaj izvjesnog Abdul-rahim efendije koji je istovremeno vršio obje funkcije zbog svoje učenosti.

Na osnovu harača, Porta je iz Beograda dobijala 50 000 groša. Između Dunava i Save, oko grada (grad u ovo doba još uvijek označava samo utvrđenje dok se naselje obično naziva varoš) smjestila se varoš. Nekada je bila obezbjeđena opkopom koji se protezao od Save do Dunava, ali je ovaj vremenom zapušten. Varoš je imala tri mahale Cigana (naziv Cigani za pripadnike romske manjine koristio se tada kao uobičajen naziv) na Savskoj obali, na Dunavu su bile tri mahale Grka, a u tri mahale su živjeli Srbi i Bugari. Jevreji su živjeli kraj tvrđave. Jermeni su bili smješteni u jednoj mahali dok su muslimani živjeli u 38 mahala. Ukupno je bilo 17.000 kuća, sa 5-10 stanovnika u njima. 98.000 stanovnika je bilo iz redova raje i povlašćenih građana, a ostatak otpada na vojsku, ajane i ulemu.

Čelebija je u beogradskoj varoši nabrojao 160 velikaških saraja. Ovi dvorovi su kao i ostale varoške kuće bili okrenuti ka Savi i Dunavu. Imali su velike bašte, badže i dvokrilne kapije. Što se tiče džamija, Čelebija tvrdi da ih ima 270, što je pretjerano. Realno bi bilo da je Beograd imao oko 70 džamija. Pored džamija po mahalama su postojali i mesdžidi, manje bogomolje bez minareta. Njih nabraja ukupno 19. Beograd je u ovo doba bio i obrazovni centar. Imao je 8 medresa, od kojih su najbolje bile medresa Imaret-džamije i Bajram-begova. Bilo je i devet zavoda za izučavanje svete tradicije. Osnovnih škola je bilo 270, što je pretjerano, kao i broj džamija. Tekija je bilo 17, od kojih se izdvajala tekija Derviš Mehmeda Horasanija. Širom grada je bilo 26 česmi. Jednu od njih je podigao Mehmed-paša Sokolović. Sebilja (sebilj je vrsta fontane, javne česme) je bilo 600 i jedan od njih je zadužbina Mehmed-paše Sokolovića.

U Beogradu je bilo šest karavan-saraja, od kojih je najveći i njapoznatiji Sokolovićev. Ovaj karavan-saraj je imao objekte za smještaj ljudi, staje, prostrana dvorišta i gvozdene kapije. Trgovačkih hanova je ukupno bilo 21. Postojale su i bećarske sobe u kojima su besplatno živjeli bećari – neoženjene zanatlije. Beogradska čaršija je bila velika. Imala je 3.700 dućana. Varoš je imala brojne pijace – Avret pazar, Dugu čaršiju, Kazandžijsku čaršiju. Ribarsku pijacu, Srednji trg, Bajram-begovu čaršija, Tabhane pazar, Kafane pazar i Mali pazar. Glavne ulice su bile kaldrmisane bijelim kamenom. Stanovnici varoši, posebno Srbi i Latini su čuveni po svojoj ljepoti. Među Beograđanima je bilo mnogo uglednih i čuvenih ajana, uleme, ljekara i zanatlija.

Čelebija nam daje i podatke o načinu oblačenja u Beogradu tog vremena. Tako znamo da odjeću prave od sumur-čohe, atlasa, svile, lisičine i bogaza. Imovinske razlike su se najbolje vidjele na odjeći, kao i vjerske, jer je raja imala sasvim drugačije odijelo. Na Dunavu se nalazio pontonski most od Grocke do Pančeva, dug 800 i širok 50 koraka. Na ivici gradskog opkopa bilo je skladište topova, dok je njihova livnica bila na Savi. Državna skladišta na obali Dunava su bila duga 300 koraka. Van varoši je bila i barutana u kojoj se godišnje proizvodilo 1.000 kantara baruta. U varoši je bilo devet grčkih, jermenskih, srpskih, bugarskih i jevrejskih bogomolja. Oko 11.000 kuća je imalo svoje bunare. Javnih hamama je bilo sedam, a bilo je još 7.000 kućnih hamama. U 600 mlinova i vodenica na Dunavu mljela su se različita žita, najviše pšenica.

Cigani su se u svojim mahalama pretežno bavili kovačkim zanatom. Beogradske kazandžije su bile čuvene po svojim sahanima, saksijama, tendžerama, kadionicama i posudama za ružinu vodu koje imaju umjetničku vrijednost.

Stanovništvo je bilo podijeljeno na šest staleža:

  1. vojska;
  2. svjetski trgovci;
  3. službenici;
  4. vinogradari i baštovani;
  5. brodari;
  6. zanatlije.

U čitavoj varoši je bio samo jedan imaret – javna kuhinja. Evlija Čelebija opisuje beogradsku kuhinju i izdvaja baklavu, zerde (vrsta pudinga), đuveč sa ćuretinom, šarana i jesetru, kao i somun, kajmak i jogurt. Kad kasnije govori o cijeni namirnica u Beogradu, Evlija Čelebija zaključuje da je vrlo jeftina. U varoškim voćnjacima je uspjevalo različito voće, a okolina je bila pod vinogradima. Oko varoši su se nalazila brojna izletišta. Neka od njih, poput Topčidera i Avale aktuelna su i danas.

U ovakvoj varoši, naseljenoj brojnim narodima, mogli su se čuti različiti jezici. Ipak srpski je bio dominantan jer su raja i povlašteni ljudi bili Srbi. Čelebija kaže da je to stari hrišćanski narod koji je čak preveo Jevanđelje i koji ima uvažene i pouzdane istorije. Uzgred saznajemo da do Soluna treba 12 dana hoda. Godišnje je u Beograd dolazilo 5-6.000 tovara razne robe koja se prenosila dalje na zapad i sjever. Zimi se transport vršio preko zaleđenog Dunava. Beograđani su uživali u raskošnim gozbama, pravedni su i ljudi odani vjeri. Čelebja hvali beogradske djevojke kao čedne i lijepe. Ovo se odnosi na muslimanke, naravno.

Varoške bašte su na našeg putopisca ostavile jak utisak zbog svoje uređenosti i bogatstvom cvijeća, drveća i drugog ukrasnog bilja. U šeheru (varoši) ima i nekoliko turbeta uglednih ljudi i učenjaka. U Donjem i Srednjem groblju počivaju takođe uvažene ličnosti. Svoj opis Evlija Čelebija završava navođenjem granica. Na jugoistoku je grad Avala. Kasaba Valjevo je na dva dana hoda. Na istočnoj obali Dunava je Grocka ili Hisardžik kako su je Turci zvali, udaljena šest časova. Preko Dunava, naspram Grocke je Pančevo. Na obali Save je Zemun, a jedan dan hoda na zapad je Mitrovica. Jedan konak od Beograda je grad Šabac.

Na kraju možemo da zaključimo da je Čelebijin opis šarolik, bogat i sveobuhvatan, ali ipak ima određenih netačnosti, posebno kada je u pitanju istorija, ili malo pretjerivanja koje je tipično za sve istočnjačke pisce. Moja lična zamjerka je to što je na momente opširan, a potom neke pojedinosti navodi taksativno, ako i što je prilično nepovezano pisao, ne praveći tematske cjeline.

Tekst napisao: Simo Radić, istoričar


Bibliografija:

  • Evlija Čelebi, Putopis: odlomci o jugoslovenskim zemljama, priredio H. Šabanović, Sarajevo 1967.

Društvo za akademski razvoj je nevladina, neprofitna organizacija koja ima za cilj podsticanje aktivizma građana, razvoja volonterizma u Srbiji i reformi obrazovnog sistema. Od svog osnivanja, 2013. godine, DAR je pokrenuo kampanju Kultura na DAR sa ciljem da se očuva i promoviše kulturna baštine u našoj zemlji.

Preporučite:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *